احادیث و سخنان

اقسام آیات از دیدگاه امام علی

قرآن پژوهان با توجه به محتوای آیات و یا ظاهر آنها، آیات قرآن را از جهات گوناگونی، طبقهبندی و یا تقسیم کردهاند. گو اینکه تقسیم بندی آیات قرآن ریشه در دوران نزول دارد. در کلمات امیر مومنان نیز، این تقسیمبندیها به چشم میخورد. ایشان، قرآن را در بردارنده آیاتی معرفی میکند که، مبیّن حلال و حرام و مباح و فرائض و فضایلند. که پیامهای عبرت آموزی دارد. دارای ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، عام و خاص، مرسل و محدود و مجمل و مبیّن است.
کتاب ربّکم فیکم مبیّنا حلاله و حرامه، و فرائضه و فضائله، و ناسخه و منسوخه، و رخصه و عزائمه، و خاصّه و عامّه، و عبره و امثاله، و مرسله و محدوده و محکمه و متشابهه، مفسّرا مجمله و مبیّنا غوامضه بین ماخوذ میثاق علمه، و موسّع علی العباد فی جهله «۱»؛ کتاب پروردگارتان در دسترس شماست. در آن حلال و حرام، و واجبات و فضیلتها را شرح داده است و در آن، ناسخ و منسوخ، مباح و واجب، و خاص و عام، عبرتها و مثلها، مطلق و مقید، محکم و متشابه، وجود دارد و مجمل آن را تفسیر کرده و مشکلهای آن را واضح ساخته است. حکمی که مردم بدانند و انجام دادنی است و آنچه ندانند و واگذارند، در آن آمده است.
بر اساس روایتی، امام (ع)، راویان مورد اعتماد و ثقه را توصیف میکند و در باره آنها میگوید:
عرف الخاص و العام، و المحکم و المتشابه، فوضع کلّ شیء موضعه «۲»؛ راوی مورد اعتماد، موقعیت خاص و عام و محکم و متشابه [قرآن] را شناخته و هر یک را در جای خود قرار داده است.

(۱). نهج البلاغه، خطبه ۱٫
(۲). همان، خطبه ۲۱۰٫
امام علی ع و قرآن، ص: ۳۷
و نیز در کلام دیگری آیات قرآن را این گونه تقسیم کرده است:
انّ اللّه تبارک و تعالی انزل القرآن علی سبعه اقسام: کلّ قسم منها کاف شاف و هی: امر و زجر و ترغیب و ترهیب و جدل و مثل و قصص «۱»؛ خداوند، قرآن را بر هفت حرف نازل کرد. هر کدام از آنها شافی و کفایت کنندهاند: امر، نهی، تشویق، تحذیر، جدل، مثل و قصّه.
اصبغ بن نباته، تقسیم محتوایی دیگری از امام علی شنیده و آن را چنین بازگو کرده است:
نزل القرآن اثلاثا، ثلث فینا و فی عدوّنا و ثلث سنن و امثال و ثلث فرائض و احکام «۲»؛ قرآن سه پاره نازل شد. یک سوم قرآن در باره ما و دشمنانمان است و یک سوم آن در باره سنتها و امثال است و یک سوم دیگر، فریضهها و احکام میباشد.
در کلام دیگری، امام علی (ع) قرآن را حاوی آیات ناسخ و منسوخ میداند که در تفسیر قرآن باید به آنها توجه شود.
انّ علیّا مرّ علی قاض، فقال: هل تعرف النّاسخ من المنسوخ. فقال: لا! فقال:
هلکت و اهلکت. «۳»؛ علی (ع) بر قاضیی گذر کرد و از قاضی پرسید: آیا آیات ناسخ قرآن را از منسوخ آن باز میشناسی؟ قاضی جواب داد: خیر. امام به او گفت: خود را هلاک کردی و دیگران را نیز به هلاکت افکندی.
امام در این کلام نشناختن آیات ناسخ از منسوخ را برای مفسر و قاضی موجب هلاکت میشمارد. شاید از همینرو باشد که گفته است: «کسی جز پیامبر خدا و اوصیای او، به کنه حقیقت کلام خدا و تاویل آن راه نمیبرد». «۴»

(۱). بحار الانوار، ج ۸۹، ص ۳۳؛ الصافی، ج ۱، ص ۵۹٫
(۲). کافی، ج ۲، ص ۶۲۷؛ تفسیر العیاشی، ۱، ص ۹٫
(۳). تفسیر العیاشی، ج ۱ ص ۱۲؛ الدّر المنثور، ج ۱، ص ۲۵۹٫
(۴). بحار الانوار، ج ۸۹، ص ۹۵؛ تفسیر العیاشی، ج ۱، ص ۱۲٫
امام علی ع و قرآن، ص: ۳۸
امام در یک گزارش گونه دیگری، آیات قرآن را از جهت محتوا به چند گروه تقسیم کرده و در باره آنها میفرماید:
قرآن، حاوی احتجاج بر ضد ملحدان و زندیقها و دهری مسلکان و ثنویه و قدریه و جبری مسلکان و بت پرستان و آتش پرستان است و نیز دارای احتجاجاتی علیه مسیحیان در باره مسیح (ع) و نیز بر ضد یهود میباشد. بر ضد کسانی که میپندارند ایمان کم و زیاد نمیشود و کفر نقصان و زیادت پیدا نمیکند، رهنمود دارد. دلائلی، بر ضد کسانی که پندارشان این است که ثواب و عقابی، پیش و پس از قیامت، وجود ندارد، میآورد؛ و برای منکران معراج و علیه قائلان به رویت خداوند نیز برهان اقامه میکند. بر ضد منکران ایمان و کفر، و شرک و ستم و گمراهی دلیل دارد. باور کسانی را که خدا را توصیف میکنند و او را محدود میسازند، مردود میشمارد. علیه منکران رجعت و کسانی که تاویل درست آن را نمیدانند، بیّنه دارد.
در قرآن، سخنانی بر ضد کسانی وجود دارد که منکر علم ازلی خداوند به اشیا هستند و تفاوت میان اراده و قدرت و مشیت را نمیدانند.
اخبار خروج قائم و نیز احکام و شرایع و سبب بقای عالم و معیشت خلق و وجوه آنها و اخبار پیامبران و شرایع آنان و هلاکت امّتها و غزوات پیامبر اکرم (ص) و فضایل اوصیا در قرآن آمده است. «۱»
برگرفته از کتاب امام علی(ع)و قرآن نوشته آقای محمد مرادی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *