اخلاق و فضائل

امام علی در روز غدیر خم

۶۷ مائده.
ترجمه: ای پیامبر، آنچه را از پروردگارت بر تو نازل شده است به مردم برسان اگر چنین نکنی امر رسالت او را ادا نکردهای.
حدیث: «عن ابن عباس فی قوله تعالی: یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ … الایه. نزلت فی علی، امر رسول اللّه ان یبلغ فیه فاخذ رسول اللّه بید علی فقال: من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه».
ترجمه: آیه فوق در مورد علی علیه السّلام نازل شده است پیامبر دست علی را

(۱)- شواهد التنزیل ج ۱/ ۱۷۸؛ المناقب خوارزمی ص ۱۸۶؛ انساب الاشراف بلاذری ۲/ ۱۵۰؛ جامع البیان ابن جریر طبری ۶/ ۱۶۵؛ غایه المرام تعداد ۲۴ حدیث در اینباره از طریق اهل تسنن و ۱۹ حدیث از طریق شیعه نقل کرده است؛ ذخائر العقبی از محب الدین طبری ص ۸۸؛ فتح القدیر از علامه قاضی شوکانی ۲/ ۵۰؛ لباب النقول از سیوطی ص ۹۰؛ الکافی الشافی از ابن حجر عسقلانی ص ۵۶؛ مفاتیح الغیب رازی ۳/ ۴۳۱؛ اسباب النزول واحدی ص ۱۴۸؛ تفسیر محی الدین عربی ۱/ ۳۳۴؛ تفسیر القرآن العظیم ابن کثیر ۲/ ۷۱؛ تفسیر القرطبی الجامع الاحکام القران ۹/ ۳۳۶؛ تفسیر الدر المنثور سیوطی ۲/ ۲۹۵؛ کنز العمال متقی الهندی الحنفی ۶/ ۴۰۵؛ کفایه الطالب علامه الکنجی الشافعی ص ۲۵۰؛ ینابیع الموده قندوزی الحنفی ص ۲۰۲؛ جامع الاصول ابن اثیر ۹/ ۴۷۸؛ تفسیر رازی الکبیر ۲/ ۶۱۸؛ الکشاف زمخشری ۱/ ۱۵۴؛ تفسیر غرائب القرآن نیشابوری ۲/ ۸۲؛ نور الابصار شبلنجی ص ۹۶؛ شواهد التنزیل حاکم الحسکانی ۱/ ۱۸۱؛ فرائد السمطین جوینی ۱/ ۹ و ۸ و ۱۸۷؛ اسد الغابه ابن اثیر ۲/ ۲۸؛ المناقب محمد بن یوسف شافعی ص ۲۸؛ تذکره الحفاظ امام ذهبی ۱/ ۱۰؛ تهذیب التهذیب ابن حجر ۳/ ۳۲۷؛ میزان الاعتدال علامه ذهبی شافعی ۲/ ۱۰۷؛ خصائص امیر المومنین احمد بن شعیب نسائی ص ۸۹؛ مجمع البیان طبرسی ج ۳ و ۴/ ۳۲۴٫
امام علی (ع) در قرآن از دیدگاه اهل سنت، ص: ۶۴
گرفت و او را معرفی کرد و در حق او دعا کرد. «به تفسیری که بیان میشود»
تذکر: روایات زیادی، چه از طریق اهل تسنن و چه از منابع شیعی، با صراحت میگویند که این آیه در شان حضرت علی علیه السّلام روز غدیر خم نازل شده است.
تفسیر:
در این زمینه روایات فراوانی نقل شده است در عین اینکه همه آنها یک حادثه را تعقیب میکند اما تعبیرات گوناگونی در آنها وجود دارد. بعضی از روایات بسیار مفصل و طولانی و بعضی مختصر و فشرده است، بعضی از روایات گوشهای از حادثه را نقل میکند و بعضی گوشه دیگر را ولی از مجموع این روایات و همچنین تواریخ اسلامی و ملاحظه قرائن و شرائط و محیط و محل، چنین استفاده میشود که: در آخرین سال عمر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مراسم حجه الوداع با شکوه هرچه تمامتر در حضور پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به پایان رسید، قلبها در هالهای از روحانیت فرورفته بود و لذت معنوی این عبادت بزرگ هنوز در ذائقه جانها انعکاس داشت. یاران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که عدد آنها فوق العاده زیاد بود به اندازهای که بعضی تعداد آنها را ۱۰۰۰۰۰ «صد هزار» نفر گفتهاند این جمعیت از خوشحالی درک این فیض و سعادت بزرگ در پوست نمیگنجیدند. نه تنها مردم مدینه در این سفر، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را همراهی میکردند بلکه مسلمانان نقاط مختلف جزیره عربستان نیز برای کسب یک افتخار تاریخی بزرگ به همراه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بودند. آفتاب حجاز آتش بر کوهها و درهها میپاشید، اما شیرینی این سفر روحانی بینظیر، همه چیز را آسان میکرد، ظهر نزدیک شده بود، کمکم سرزمین جحفه و سپس بیابانهای خشک و سوزان غدیر خم از دور نمایان میشد. اینجا در حقیقت چهارراهی است که مردم سرزمین حجاز را از هم جدا میکند راهی بهسوی مدینه در شمال، و راهی بهسوی عراق در شرق، و راهی به
امام علی (ع) در قرآن از دیدگاه اهل سنت، ص: ۶۵
سوی غرب و سرزمین مصر و راهی به سوی سرزمین یمن در جنوب پیش میرود و در همینجا باید آخرین خاطره و مهمترین فصل این سفر بزرگ انجام پذیرد، و مسلمانان با دریافت، آخرین دستور که در حقیقت نقطه پایانی در ماموریتهای موفقیتآمیز پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود از هم جدا شوند.
روز پنجشنبه سال دهم هجرت بود، و درست هشت روز از عید قربان میگذشت، ناگهان دستور توقف از طرف پیامبر به همراهان داده شد مسلمانان با صدای بلند، آنهایی را که در پیشاپیش قافله در حرکت بودند به بازگشت دعوت کردند، و مهلت دادند تا عقب افتادگان نیز برسند، خورشید از خط نصف النهار گذشت، موذن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با صدای اللّه اکبر مردم را به نماز ظهر دعوت کرد، مردم به سرعت آماده نماز شدند، اما هوا بقدری داغ بود که بعضی مجبور بودند قسمتی از عبای خود را به زیر پا و طرف دیگر آن را به روی سر بیفکنند، در غیر این صورت ریگهای داغ بیابان و اشعه آفتاب، پا و سر آنها را ناراحت میکرد.
نه سایبانی در صحرا به چشم میخورد و نه سبزه و گیاه و درختی، جز تعدادی درخت لخت و عریان بیابانی که با گرما، با سرسختی مبارزه میکردند. جمعی به همین چند درخت پناه برده بودند، پارچهای بر یکی از این درختان برهنه افکندند و سایبانی برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ترتیب دادند ولی بادهای داغ به زیر این سایبان میخزید و گرمای سوزان آفتاب را در زیر آن پخش میکرد. نماز ظهر تمام شد.
مسلمانان تصمیم داشتند فورا به خیمههای کوچکی که با خود حمل میکردند پناهنده شوند، ولی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به آنها اطلاع داد که همه باید برای شنیدن یک پیام الهی که در ضمن خطبه مفصلی بیان میشد خود را آماده کنند.
کسانی که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فاصله داشتند قیافه ملکوتی او را در لابلای جمعیت نمیتوانستند مشاهده کنند. لذا منبری از جهاز شتران ترتیب داده شد و
امام علی (ع) در قرآن از دیدگاه اهل سنت، ص: ۶۶
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر فراز قرار گرفت و نخست حمد و سپاس پروردگار را بجای آورد و خود را به خدا سپرد، سپس مردم را مخاطب ساخت و چنین فرمود: من به همین زودی دعوت خدا را اجابت کرده، از میان شما میروم. من مسئولم و شما هم مسئولید. شما درباره من چگونه شهادت میدهید؟ مردم صدا بلند کردند و گفتند: نشهد انک قد بلغت و نصحت و جهدت فجزاک اللّه خیرا «ما گواهی میدهیم تو وظیفه رسالت را ابلاغ کردی و شرط خیرخواهی را انجام دادی و آخرین تلاش و کوشش را در راه هدایت ما نمودی، خداوند تو را جزای خیر دهد.» سپس فرمود: آیا شما گواهی به یگانگی خدا و رسالت من و حقانیت روز رستاخیز و برانگیخته شدن مردگان در آن روز نمیدهید؟ همه گفتند: آری گواهی میدهیم فرمود: خداوندا گواه باش! بار دیگر فرمود: ای مردم آیا صدای مرا میشنوید؟ گفتند: آری و به دنبال آن، سکوت سراسر بیابان را فراگرفت و جز صدای زمزمه باد چیزی شنیده نمیشد. پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: اکنون بنگرید با این دو چیز گرانمایه و گرانقدر که در میان شما به یادگار میگذارم چه خواهید کرد؟ یکی از میان جمعیت صدا زد، کدام دو چیز گرانمایه یا رسول اللّه؟
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بلافاصله گفت اول ثقل اکبر، کتاب خداست که یک سوی آن به دست پروردگار و سوی دیگرش در دست شماست دست از دامن آن برندارید تا گمراه نشوید و اما دومین یادگار گرانقدر من خاندان منند و خداوند لطیف خبیر به من خبر داده که این دو هرگز از هم جدا نمیشوند، تا در بهشت به من بپیوندند، از این دو پیشی نگیرید که هلاک میشوید و عقب نیفتید که باز هلاک خواهید شد. ناگهان مردم دیدند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به اطراف خود نگاه کرد گویا کسی را جستجو میکند و همینکه چشمش به علی علیه السّلام افتاد، خم شد و دست او را گرفت و بلند کرد، آنچنانکه سفیدی زیر بغل هر دو نمایان شد و همه مردم او را دیدند و شناختند که او همان افسر شکستناپذیر اسلام است. در اینجا صدای
امام علی (ع) در قرآن از دیدگاه اهل سنت، ص: ۶۷
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رساتر و بلندتر شد و فرمود: ایها الناس من اولی الناس بالمومنین من انفسهم: «چه کسی از همه مردم نسبت به مسلمانان از خود آنها سزاوارتر است؟» گفتند: خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم داناترند: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گفت: خدا، مولی و رهبر من است، و من مولی و رهبر مومنانم و نسبت به آنها از خودشان سزاوارترم سپس فرمود:
فمن کنت مولاه فعلی مولاه «هرکس من مولا و رهبر او هستم، علی مولا و رهبر اوست» و این سخن را سه بار و به گفته بعضی از راویان حدیث، «۴» چهار بار تکرار کرد و به دنبال آن سر بهسوی آسمان برداشت و عرض کرد:
«اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و احب من احبه و ابغض من ابغضه و انصر من نصره و اخذل من خذله و ادر الحق معه حیث دار». «خداوندا دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن بدار، محبوب بدار آنکس را که او را محبوب دارد، و مبغوض بدار آنکس که او را مبغوض دارد، یارانش را یاری کن، و آنان را که ترک یاریش کنند، از یاری خویش محروم ساز، و حق را همراه او بدار و او را از حق جدا مکن.»
سپس فرمود: آگاه باشید همه حاضران وظیفه دارند این خبر را به غائبان برسانند. خطبه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به پایان رسید، عرق از سر و روی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی علیه السّلام و مردم فرومیریخت و هنوز صفوف جمعیت از هم متفرق نشده بود که امین وحی خدا نازل شد و این آیه را بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خواند: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی … «امروز آیین شما را کامل و نعمت خود را بر شما تمام کردم» پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: «اللّه اکبر، اللّه اکبر علی اکمال الدین و اتمام النعمه و رضی الرب برسالتی و الولایه لعلی من بعدی» «خداوند بزرگ است همان خدایی که آیین خود را کامل و نعمت خود را بر ما تمام کرد و از نبوت و رسالت من و ولایت علی علیه السّلام پس از من راضی و خشنود گشت» در این هنگام شور و غوغایی در میان مردم افتاد و علی علیه السّلام را به این موقعیت تبریک میگفتند
امام علی (ع) در قرآن از دیدگاه اهل سنت، ص: ۶۸
و از افراد سرشناسی که به او تبریک گفتند، ابو بکر و عمر بودند که این جمله را در حضور جمعیت بر زبان جاری ساختند: «بخّ بخّ یا بن ابی طالب اصبحت و امسیت مولای و مولا کل مومن و مومنه» «آفرین بر تو باد، آفرین بر تو باد، ای فرزند ابو طالب! تو مولا و رهبر من و تمام مردان و زنان باایمان شدی. در این هنگام ابن عباس گفت: به خدا این پیمان در گردن همه خواهد «۱».
روایات زیادی آنچنانکه گفته شد از طریق اهل تسنن وارد شده است که این آیه درباره علی علیه السّلام نازل شده است «۲». وگرنه روایاتی که درباره جریان غدیر خم و خطبه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و معرفی علی علیه السّلام بهعنوان وصی و ولی نقل شده به مراتب بیشتر و بیشتر است تا آنجا که علامه امینی محقق بزرگ اسلام در کتاب گرانسنگ «الغدیر» حدیث غدیر را از ۱۱۰ نفر از صحابه و یاران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و با اسناد و مدارک و از ۸۴ نفر از تابعین و از ۳۶۰ دانشمند و کتاب معروف اسلامی نقل کرده است که نشان میدهد حدیث غدیر یکی از قطعیترین روایات متواتر است و جای هیچ شکی وجود ندارد. برای رفع هرگونه ابهام میتوان به کتابهای الدر المنثور سیوطی و الغدیر علامه امینی و احقاق الحق شوشتری و

(۱)- نقل از تفسیر نمونه ۵/ ۸٫
(۲)- حافظ ابو سعید سجستانی در الولایه؛ حافظ حاکم حسکانی در شواهد التنزیل ۱/ ۱۸۸؛ ابن عساکر شافعی بنا نقل الدر المنثور ۲/ ۲۹۸؛ ابو الحسن واحدی نیشابوری در اسباب النزول ص ۱۵۰؛ فخر رازی در تفسیر الکبیر ۳/ ۶۳۶؛ حافظ ابو نعیم اصفهانی در ما نزل من القرآن فی علی علیه السّلام ص ۲۹؛ ابو اسحاق حموینی در فرائد السمطین؛ ابن قیتبه در الامامه و السیاسه؛ جلال الدین سیوطی شافعی در الدر المنثور ۲/ ۹۸؛ علامه نیشابوری در غرائب القرآن و رغائب الفرقان ۶/ ۱۹۵؛ ابن صباغ مالکی در الفصول المهمه ص ۲۷؛ امام ذهبی در تذکره الحفاظ ۱/ ۱۰؛ شهاب الدین آلوسی در روح المعانی ۶/ ۱۷۲؛ محب طبری شافعی در ذخائر العقبی ص ۶۷؛ شیخ سلیمان قندوزی حنفی در ینابیع الموده ص ۱۲۰؛ ابن اثیر شافعی در اسد الغابه ۲/ ۲۸؛ شیخ محمد عبده در تفسیر المنار ۶/ ۴۶۳؛ احمد بن حنبل امام الحنابله در مسند احمد بن حنبل ۴/ ۲۸۱؛ قاضی شوکانی در فتح القدیر ۳/ ۵۷؛ ابن حجر عسقلانی شافعی در تهذیب التهذیب ۳/ ۳۲۷؛ بدر الدین حنفی در عمده القاری فی شرح صحیح النجاری ۸/ ۵۸۴٫
امام علی (ع) در قرآن از دیدگاه اهل سنت، ص: ۶۹
المراجعات شرف الدین و دلائل الصدق مظفر رجوع کرد. منابع شان نزول آیه درباره حضرت علی علیه السّلام در پاورقی بیان شد.
برگزیده از کتاب امام علی(ع)در قرآن از دیدگاه اهل سنت نوشته آقای ابوالفضل یغمائی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *