دیدگاه های دیگران

اجماع صحابه بر مصحف عثمانی

برخی رویکرد قریب به اتفاق صحابه را به مصحف عثمانی دلیل بر توقیفی بودن ترتیب آن مصحف دانسته اند.
زرقانی «۱» از آن جمله است و در این زمینه گوید:
صحابه بر مصحفی که در زمان عثمان نوشته شد، اتفاق کردند و هیچ یک از آنها با آن مخالفت ننمود، و اتفاق آنان دلیل بر توقیفی بودن ترتیب آن است؛ زیرا اگر اجتهادی بود، صاحبان مصاحف مخالف بدان تمسّک می کردند؛ اما آنها نه تنها بدان تمسّک نکردند؛ بلکه از مصحف خود و ترتیب آن دست کشیدند و آنها را سوزانیدند و به مصحف عثمان و ترتیب آن روی آوردند «۲».
این استدلال سست و مردود است؛ زیرا:
اولا، هرگز چنین نبود که هیچ یک از صحابه با مصحف عثمانی مخالفت نکند و همه ی آنان بلافاصله بدان مصحف روی آورند؛ بلکه چنان که آورده اند، ابن مسعود به شدّت با آن مصحف مخالفت کرد و بر مصحف خویش باقی بود، و پیروان او نیز تا چند قرن بعد بر مصحف او باقی بودند؛ چنان که حمید بن مالک «۳» (ت ح ۱۱۰ ق) در این زمینه گوید:
وقتی فرمان داده شد که مصاحف گرد آوری شود، آن بر عبد الله بن مسعود ناخوش آمد و گفت: هر کس از شما می تواند، مصحفی را پنهان سازد، پنهان
__________________________________________________
(۱) محمد عبد العظیم زرقانی، مدرس سابق علوم قرآن و حدیث در دانشگاه الازهر در مصر بود. «مناهل العرفان فی علوم القرآن- ط» از آثار اوست (محمد عبد العظیم زرقانی، پیشین، ج ۱، ص ۱).
(۲) محمد عبد العظیم زرقانی، پیشین، ج ۱، ص ۳۵۴
(۳) حمید بن مالک بن خیثم، موثق بود (احمد بن علی بن حجر؛ تقریب التهذیب، پیشین ج ۱، ص ۲۰۳).
پژوهشی در مصحف امام علی، ص: ۱۸۶
کند؛ زیرا هر که چیزی را پنهان سازد، روز رستاخیز آن را بیاورد.
سپس گفت: من هفتاد سوره قرآن را از دهان فرستاده ی خدا (ص) فرا گرفتم؛ در حالی که زید کودک بود. آیا آنچه را از دهان فرستاده ی خدا (ص) فرا گرفتم، وانهم؟ «۱» آن را ابراهیم «۲» (۴۶- ۹۶ ق) و ابو وائل «۳» ۱- ۱۰۰ ق) و مسروق «۴» (ت ۶۲ ق) و عبید اللّه بن عبد الله بن عتبه «۵» (ت ۹۴ ق) و زرّ بن حبیش (۴۴ ق ه- ۸۳ ق) نیز روایت کرده اند، و ابو وائل افزوده است که آن سخن را ابن مسعود بر فراز منبر گفت، و وقتی از منبر فرود آمد، من در میان اصحاب محمد (ص) نشستم. از هیچ یک از آنها نشنیدم که بر آنچه او گفته بود، خرده بگیرد «۶».
و حدود نیم قرن بعد عاصم بن بهدله «۷» (ت ۱۲۸ ق) در زمینه ی پایداری برخی از قاریان بر مصحف ابن مسعود گوید:
من از حجاج (ت ۹۵ ق) شنیدم، می گفت: کسی را از شما نبینم که قرآن را بر
__________________________________________________
(۱) عبد اللّه بن ابی داود سجستانی، پیشین، ص ۲۱- ۲۲
(۲) ابراهیم بن یزید نخعی، ابو عمران کوفی، فقیه و موثق و از اصحاب امام سجاد (ع) بود (همان ج ۱، ص ۴۶ و ابو القاسم خوئی؛ معجم رجال الحدیث، پیشین، ذیل همان نام).
(۳) شقیق بن سلمه اسدی، ابو وائل کوفی، موثق و از اصحاب حضرت علی (ع) خوانده شده است (همان دو).
(۴) مسروق بن أجدع همدانی و ادعی، ابو عائشه کوفی، موثق و فقیه و عابد بود (احمد بن علی بن حجر؛ پیشین، ذیل همان نام).
(۵) عبید الله بن عبد الله بن عتبه بن مسعود هذلی، ابو عبد الله مدنی، موثق و فقیه بود (همان).
(۶) عبد الله بن أبی داود سجستانی؛ پیشین، ص ۲۰- ۲۵
(۷) عاصم بن أبی النّجود بهدله کوفی، ابو بکر مقری، یکی از قرّاء سبعه و شیعی بود (احمد بن علی بن حجر؛ تقریب التهذیب، پیشین و سید حسن صدر؛ تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، ط ۱، طهران، مؤسسه الاعلمی، ۱۳۶۹ ش، ص ۳۴۶).
پژوهشی در مصحف امام علی، ص: ۱۸۷
قرائت ابن امّ عبد، یعنی ابن مسعود قرائت کند که گردنش را می زنم. آن را از مصحف خواهم تراشید، اگر چه با دنده ی خوکی باشد.
همو افزاید:
آن را به اعمش «۱» (۶۱- ۱۴۷ ق) بازگفتند. او گفت: من آنچه را می گفت، شنیدم.
با خود گفتم: من بر خلاف میل تو، آن را قرائت می کنم «۲».
و حدود دو قرن بعد در خصوص تداوم قرائت برخی از قاریان بر اساس مصحف ابیّ و ابن مسعود آورده اند:
در بغداد کار کسی معروف به ابن شنبوذ (ت ۳۲۸ ق) زبانزد شد که او به حروفی به مردم قرائت قرآن می آموزد و در محراب قرائت می کند که با مصحف [عثمانی مخالف است و از عبد الله بن مسعود و أبیّ بن کعب و غیر آن دو نقل شده بود و پیش از گردآوری مصحفی که عثمان گرد آورد، بدان قرائت می شد «۳».
و حدود یک قرن بعد درباره ی مصحف ابن مسعود آورده اند:
در سال ۳۹۸ ق در بغداد میان اهل سنت و شیعه آشوبی رخ داد؛ به این سبب که شیعه مصحفی را آشکار ساخته، گفتند که آن مصحف ابن مسعود است، و آن با همه ی مصاحف [عثمانی مخالف بود … «۴»
__________________________________________________
(۱) سلیمان بن مهران اسدی، ابو محمد کوفی اعمش، موثق و از اصحاب امام صادق (ع) خوانده شده است (احمد بن علی بن حجر؛ پیشین و سید حسن صدر؛ پیشین، ص ۳۴۲ و ابو القاسم خوئی؛ معجم رجال الحدیث، پیشین، ذیل همان نام).
(۲) علی بن ابی الکرم ابن اثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج ۴، بی چا، بیروت، دار صادر، بی تا، ص ۵۸۴
(۳) احمد بن علی خطیب بغدادی؛ تاریخ بغداد، ج ۱، بی چا، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی تا، ص ۲۸۰
(۴) عبد الوهاب بن علی سبکی؛ طبقات الشافعیه، ج ۴، بی چا، دار احیاء الکتب العربیه، بی تا، ص ۶۵ و محمد بن احمد ذهبی؛ العبر فی خبر من عبر، ج ۲، بی چا، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی تا، ص ۱۹۱- ۱۹۲
پژوهشی در مصحف امام علی، ص: ۱۸۸
ثانیا اقبال و اتفاق مسلمانان بر مصحف عثمانی بر اثر توقیف پیامبر (ص) نبود؛ چرا که دلیل معتبری بر آن وجود ندارد؛ بلکه بر اثر دو عامل دیگر- فشار حاکمان از طرفی و البته صلاحدید امت از طرف دیگر- بود.
درباره ی فشار حاکمان، انس بن مالک (حدود ۱۰ ق ه- ۹۲ ق)، یکی از صحابه ی پیامبر اسلام (ص) گوید:
… وقتی صحیفه ها را در مصحف ها استنساخ کردند، عثمان به هر سرزمینی یکی از مصاحفی را که استنساخ کرده بودند، فرستاد، و فرمان داد که قرآن های دیگری که در هر صحیفه یا مصحفی بود، سوزانده شود «۱».
نیز اسکافی «۲» (ت ۲۴۰ ق) گوید:
حجّاج (ت ۹۵ ق) مردم را با تهدید به قرائت [مصحف عثمان و وانهادن قرائت [مصاحف ابن مسعود و ابیّ بن کعب واداشت … سلطه ی او حدود بیست سال به درازا کشید؛ از این رو وقتی حجاج مرد، مردم عراق به قرائت [مصحف عثمان متفق شده بودند، و زمانی که فرزندانشان بزرگ شدند، دیگر مصاحف [ابن مسعود و ابیّ را نمی شناختند؛ زیرا پدران از [قرائت آنها خودداری می کردند، و معلمان از آموزش آنها بازایستاده بودند؛ تا آنجا که اگر قرائت [مصاحف عبد الله و ابیّ بر آنها قرائت می شد، آن را نمی شناختند و از ترتیب آن احساس ناخوشایندی و بیزاری می کردند؛ زیرا [با مصحف عثمان مأنوس شده و مدتی طولانی [از مصاحف عبد الله و ابیّ آگاهی نداشتند «۳».
__________________________________________________
(۱) عبد الله ابن ابی داود سجستانی، پیشین، ص ۲۶ و ۲۷
(۲) محمد بن عبد الله، ابو جعفر اسکافی بغدادی، از متکلمان معتزله بود، و «نقض العثمانیه» اثر اوست (احمد بن علی بن حجر؛ لسان المیزان، ط ۳، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۶ ق، و خیر الدین زرکلی؛ الاعلام، ط ۷، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۶ م).
(۳) عبد الحمید بن محمد بن الحدید؛ پیشین، ج ۱۳، ص ۲۲۳
پژوهشی در مصحف امام علی، ص: ۱۸۹
درباره ی صلاحدید امّت، مرّه «۱» (ت ۷۶ ق)، یکی از تابعین گوید:
به من گفتند که عبد الله (ت ۳۲ ق) و حذیفه «۲» (ت ۳۶ ق) و ابو موسی «۳» (ت ۵۰ ق) بر فراز خانه ی ابو موسی هستند. من به نزد آنها رفتم؛ آنگاه عبد الله به حذیفه گفت: به من خبر رسیده است که تو سخنی داری. او گفت: آری. من دوست ندارم که گفته شود: قرائت فلان و قرائت بهمان و اختلاف کنند؛ چنان که اهل کتاب اختلاف کردند … «۴»
نیز ابو الشّعثاء «۵» (ت ۹۳ ق) گوید:
ما در مسجد نشسته بودیم و عبد اللّه [قرآن قرائت می کرد که حذیفه آمد و گفت:
قرائت ابن أمّ عبد و قرائت ابو موسی اشعری، به خدا اگر بمانم، نزد امیر مؤمنان [عثمان می روم و به او می گویم که آن را یک قرائت سازد … «۶»
هم چنین أنس بن مالک (ت ۹۲ ق) گوید:
مردم شام با مردم عراق برای جنگ آذربایجان و ارمنستان گرد آمده بودند. درباره ی قرآن گفتگو کرده و در آن اختلاف کردند تا آنجا که نزدیک بود، آشوبی در میانشان پدید آید. وقتی حذیفه بن یمان اختلاف آنها را درباره ی قرآن دید، به سوی عثمان
__________________________________________________
(۱) مرّه بن شراحیل همدانی، ابو اسماعیل کوفی، موثق بود (احمد بن علی بن حجر؛ تقریب التهذیب؛ پیشین و همو: تهذیب التهذیب، بی چا، بیروت، دار الکتاب الاسلامی لاحیاء و نشر التراث الاسلامی، بی تا، ذیل همان نام).
(۲) حذیفه بن یمان عبسی ابو عبد الله صحابی پیامبر اکرم (ص) و حضرت علی (ع) بود و در کوفه به سر می برد (احمد بن علی بن حجر؛ تقریب التهذیب، پیشین و ابو القاسم خوئی؛ معجم رجال الحدیث، پیشین، ذیل همان نام).
(۳) عبد الله بن قیس، ابو موسی اشعری، صحابی پیامبر (ص) بود و از سال ۱۷ هجری از سوی عمر به ولایت بصره گماشته شد (احمد بن علی بن حجر؛ تقریب التهذیب، پیشین، ذیل همان نام، و علی بن ابی الکرم ابن اثیر؛ پیشین، ج ۲، ص ۵۴۰).
(۴) عبد الله بن ابی داود سجستانی، پیشین، ص ۲۰- ۲۱
(۵) جابر بن زید، ابو الشعثاء ازدی بصری، موثق و فقیه خوانده شده است (احمد بن علی بن حجر؛ پیشین).
(۶) عبد الله بن ابی داود سجستانی؛ پیشین، ص ۲۰
پژوهشی در مصحف امام علی، ص: ۱۹۰
مرکب راند و گفت: مردم درباره ی قرآن اختلاف کرده اند تا آنجا که به خدا بیم دارم به همان اختلافی که یهود و نصاری گرفتار آمدند، گرفتار آیند … «۱»
و سوید «۲» (۵۰ ق ه- ۸۰ ق) گوید:
علی (ع) فرمود: اگر من ولایت یافته بودم، همان کاری را درباره مصاحف می کردم که عثمان کرد «۳».
برگرفته از کتاب پژوهشی در مصحف امام علی نوشته آقای جعفر نکو نام

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *