نهج البلاغه

نامه ۵۳ نهج البلاغه – عهدنامه مکتوب براى مالک اشتر نخعى

ثُمَّ اءَکْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ وَ افْسَ حْ لَهُ فِی الْبَذْلِ مَا یُزِیلُ عِلَّتَهُ وَ تَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَی النَّاسِ وَ اءَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَۀِ لَدَیْکَ مَا لَا یَطْمَعُ فِیهِ غَیْرُهُ
مِنْ خَاصَّتِکَ ، لِیَأْمَنَ بِذَلِکَ اغْتِیَالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَکَ . فَانْظُرْ فِی ذَلِکَ نَظَرا بَلِیغا ، فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ اءَسِیرا فِی اءَیْدِی الْاءَشْرَارِ ،
یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا . ثُمَّ انْظُرْ فِی اءُمُورِ عُمَّالِکَ فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَارا وَ لَا تُوَلِّهِمْ مُحَابَاهً وَ اءَثَرَهً فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِنْ شُعَبِ
الْجَوْرِ وَ الْخِیَانَۀِ وَ تَوَخَّ مِنْهُمْ اءَهْلَ التَّجْرِبَۀِ وَ الْحَیَاءِ مِنْ اءَهْلِ الْبُیُوتَاتِ الصَّالِحَ ۀِ وَ الْقَدَمِ فِی الْإِسْلَامِ الْمُتَقَدِّمَۀِ فَإِنَّهُمْ اءَکْرَمُ اءَخْلَاقا وَ
اءَصَحُّ اءَعْرَاضا وَ اءَقَلُّ فِی الْمَطَامِعِ إِشْرَافا وَ اءَبْلَغُ فِی عَوَاقِبِ الْاءُمُورِ نَظَرا . ثُمَّ اءَسْبِغْ عَلَیْهِمُ الْاءَرْزَاقَ فَإِنَّ ذَلِکَ قُوَّهٌ لَهُمْ عَلَی اسْتِصْلَاحِ
صفحه ۶۲ از ۹۱
اءَنْفُسِهِمْ وَ غِنیً لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ اءَیْدِیهِمْ وَ حُجَّۀٌ عَلَیْهِمْ إِنْ خَ الَفُوا اءَمْرَکَ ، اءَوْ ثَلَمُوا اءَمَانَتَکَ . ثُمَّ تَفَقَّدْ اءَعْمَ الَهُمْ وَ ابْعَثِ
الْعُیُونَ مِنْ اءَهْلِ الصِّدْقِ وَ الْوَفَاءِ عَلَیْهِمْ ، فَإِنَّ تَعَاهُدَکَ فِی السِّرِّ لاُِمُورِهِمْ حَدْوَهٌ لَهُمْ عَلَی اسْتِعْمَالِ الْاءَمَانَۀِ وَ الرِّفْقِ بِالرَّعِیَّۀِ وَ تَحَفَّظْ مِنَ
الْاءَعْوَانِ فَإِنْ اءَحَدٌ مِنْهُمْ بَسَطَ یَدَهُ إِلَی خِیَانَۀٍ اجْتَمَعَتْ بِهَا عَلَیْهِ عِنْدَکَ اءَخْبَارُ عُیُونِکَ اکْتَفَیْتَ بِذَلِکَ شَاهِدا ، فَبَسَطْتَ عَلَیْهِ الْعُقُوبَۀَ فِی
بَدَنِهِ وَ اءَخَذْتَهُ بِمَا اءَصَابَ مِنْ عَمَلِهِ ثُمَّ نَصَبْتَهُ بِمَقَامِ الْمَذَلَّۀِ وَ وَسَمْتَهُ بِالْخِیَانَۀِ وَ قَلَّدْتَهُ عَارَ التُّهَمَۀِ . وَ تَفَقَّدْ اءَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا یُصْلِحُ اءَهْلَهُ ،
فَإِنَّ فِی صَ لَاحِهِ وَ صَلَاحِهِمْ صَلَاحا لِمَنْ سِوَاهُمْ وَ لَا صَلَاحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلا بِهِمْ ، لِاءَنَّ النَّاسَ کُلَّهُمْ عِیَالٌ عَلَی الْخَرَاجِ وَ اءَهْلِهِ . وَلْیَکُنْ
نَظَرُکَ فِی عِمَ ارَهِ الْاءَرْضِ اءَبْلَغَ مِنْ نَظَرِکَ فِی اسْتِجْلَابِ الْخَرَاجِ ، لِاءَنَّ ذَلِکَ لَا یُدْرَکُ إِلا بِالْعِمَارَهِ وَ مَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَیْرِ عِمَارَهٍ
اءَخْرَبَ الْبِلَادَ ، وَ اءَهْلَکَ الْعِبَادَ وَ لَمْ یَسْتَقِمْ اءَمْرُهُ إِلا قَلِیلًا ، فَإِنْ شَکَوْا ثِقَلًا اءَوْ عِلَّۀً اءَوِ انْقِطَاعَ شِرْبٍ اءَوْ بَالَّۀٍ اءَوْ إِحَالَۀَ اءَرْضٍ اغْتَمَرَهَا
غَرَقٌ اءَوْ اءَجْحَفَ بِهَا عَطَشٌ خَفَّفْتَ عَنْهُمْ بِمَا تَرْجُو اءَنْ یَصْ لُحَ بِهِ اءَمْرُهُمْ وَ لَا یَثْقُلَنَّ عَلَیْکَ شَیْءٌ خَفَّفْتَ بِهِ الْمَؤُونَۀَ عَنْهُمْ ، فَإِنَّهُ ذُخْرٌ
یَعُودُونَ بِهِ عَلَیْکَ فِی عِمَارَهِ بِلَادِکَ وَ تَزْیِینِ وِلَایَتِکَ ، مَعَ اسْتِجْلَابِکَ حُسْنَ ثَنَائِهِمْ وَ تَبَجُّحِکَ بِاسْتِفَاضَۀِ الْعَدْلِ فِیهِمْ ، مُعْتَمِدا فَضْ لَ
قُوَّتِهِمْ بِمَا ذَخَرْتَ عِنْدَهُمْ مِنْ إِجْمَامِکَ لَهُمْ وَ الثِّقَۀَ مِنْهُمْ بِمَا عَوَّدْتَهُمْ مِنْ عَدْلِکَ عَلَیْهِمْ وَ رِفْقِکَ بِهِمْ ، فَرُبَّمَا حَدَثَ مِنَ الْاءُمُورِ مَا إِذَا
عَوَّلْتَ فِیهِ عَلَیْهِمْ مِنْ بَعْدُ احْتَمَلُوهُ طَیِّبَۀً اءَنْفُسُهُمْ بِهِ ، فَإِنَّ الْعُمْرَانَ مُحْتَمِلٌ مَا حَمَّلْتَهُ وَ إِنَّمَا یُؤْتَی خَرَابُ الْاءَرْضِ مِنْ إِعْوَازِ اءَهْلِهَا وَ إِنَّمَا
یُعْوِزُ اءَهْلُهَا لِإِشْرَافِ اءَنْفُسِ الْوُلاَهِ عَلَی الْجَمْعِ وَ سُوءِ ظَنِّهِمْ بِالْبَقَاءِ وَ قِلَّۀِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْعِبَرِ . ثُمَّ انْظُرْ فِی حَالِ کُتَّابِکَ فَوَلِّ عَلَی اءُمُورِکَ
خَیْرَهُمْ وَ اخْصُصْ رَسَائِلَکَ الَّتِی تُدْخِلُ فِیهَا مَکَائِدَکَ وَ اءَسْرَارَکَ بِاءَجْمَعِهِمْ لِوُجُوهِ صَالِحِ الْاءَخْلَاقِ مِمَّنْ لَا تُبْطِرُهُ الْکَرَامَۀُ فَیَجْتَرِئَ
بِهَا عَلَیْکَ فِی خِلَافٍ لَکَ بِحَضْ رَهِ مَلَاٍ وَ لَا تَقْصُرُ بِهِ الْغَفْلَۀُ عَنْ إِیرَادِ مُکَاتَبَاتِ عُمِّالِکَ عَلَیْکَ وَ إِصْدَارِ جَوَابَاتِهَا عَلَی الصَّوَابِ عَنْکَ ،
وَ فِیمَ ا یَأْخُ ذُ لَکَ وَ یُعْطِی مِنْکَ وَ لَا یُضْ عِفُ عَقْدا اعْتَقَدَهُ لَکَ وَ لَا یَعْجِزُ عَنْ إِطْلَاقِ مَا عُقِدَ عَلَیْکَ وَ لَا یَجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفْسِهِ فِی
الْاءُمُورِ ، فَإِنَّ الْجَاهِلَ بِقَدْرِ نَفْسِهِ یَکُونُ بِقَدْرِ غَیْرِهِ اءَجْهَلَ . ثُمَّ لَا یَکُنِ اخْتِیَارُکَ إِیَّاهُمْ عَلَی فِرَاسَتِکَ وَ اسْتِنَامَتِکَ وَ حُسْنِ الظَّنِّ مِنْکَ
، فَإِنَّ الرِّجَالَ یَتَعَرَّفُونَ لِفِرَاسَاتِ الْوُلَاهِ بِتَ َ ص نُّعِهِمْ وَ حُسْنِ خِ دْمَتِهِمْ وَ لَیْسَ وَرَاءَ ذَلِکَ مِنَ النَّصِ یحَۀِ وَ الْاءَمَانَۀِ شَیْءٌ وَ لَکِنِ اخْتَبِرْهُمْ بِمَا
وُلُّوا لِلصَّالِحِینَ قَبْلَکَ ، فَاعْمِدْ لِاءَحْسَ نِهِمْ کَ انَ فِی الْعَامَّۀِ اءَثَرا وَ اءَعْرَفِهِمْ بِالْاءَمَانَۀِ وَجْها ، فَإِنَّ ذَلِکَ دَلِیلٌ عَلَی نَصِ یحَتِکَ لِلَّهِ وَ لِمَنْ
وُلِّیتَ اءَمْرَهُ . وَ اجْعَلْ لِرَاءْسِ کُلِّ اءَمْرٍ مِنْ اءُمُورِکَ رَاءْسا مِنْهُمْ لَا یَقْهَرُهُ کَبِیرُهَا وَ لَا یَتَشَ تَّتُ عَلَیْهِ کَثِیرُهَا وَ مَهْمَا کَانَ فِی کُتَّابِکَ مِنْ
عَیْبٍ فَتَغَابَیْتَ عَنْهُ اءُلْزِمْتَهُ . ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِی الصِّنَاعَاتِ وَ اءَوْصِ بِهِمْ خَیْرا ، الْمُقِیمِ مِنْهُمْ وَ الْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ وَ الْمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ ،
فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ وَ اءَسْبَابُ الْمَرَافِقِ وَ جُلَّابُهَا مِنَ الْمَبَاعِدِ وَ الْمَطَارِحِ فِی بَرِّکَ وَ بَحْرِکَ وَ سَ هْلِکَ وَ جَبَلِکَ وَ حَیْثُ لَا یَلْتَئِمُ النَّاسُ
لِمَوَاضِ عِهَا وَ لَا یَجْتَرِئُونَ عَلَیْهَا ، فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ لَا تُخَافُ بَائِقَتُهُ وَ صُلْحٌ لَا تُخْشَی غَائِلَتُهُ . وَ تَفَقَّدْ اءُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِکَ وَ فِی حَوَاشِی بِلَادِکَ
وَ اعْلَمْ مَعَ ذَلِکَ اءَنَّ فِی کَثِیرٍ مِنْهُمْ ضِیقا فَاحِشا وَ شُحّا قَبِیحا وَ احْتِکَارا لِلْمَنَافِعِ وَ تَحَکُّما فِی الْبِیَاعَاتِ وَ ذَلِکَ بَابُ مَضَرَّهٍ لِلْعَامَّۀِ وَ عَیْبٌ
عَلَی الْوُلَاهِ . فَامْنَعْ مِنَ الاِحْتِکَارِ ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص مَنَعَ مِنْهُ وَ لْیَکُنِ الْبَیْعُ بَیْعا سَمْحا بِمَوَازِینِ عَدْلٍ وَ اءَسْعَارٍ لَا تُجْحِفُ بِالْفَرِیقَیْنِ مِنَ وَ
اءَعْوَانَکَ مِنْ اءَحْرَاسِکَ وَ شُرَطِکَ حَتَّی یُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُمْ غَیْرَ مُتَعْتِعٍ ، فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ فِی غَیْرِ مَوْطِنٍ : (لَنْ تُقَدَّسَ
اءُمَّۀٌ لاَ یُؤْخَ ذُ لِلضَّعِیفِ فِیهَا حَقُّهُ مِنَالْقَوِیِّ غَیْرَ مُتَتَعْتِعٍ) . ثُمَّاحْتَمِلِ الْخُرْقَ مِنْهُمْ وَالْعِیَّ ، وَ نَحِّ عَنْهُمُ الضِّیقَ وَالْاءَنَفَ ، یَبْسُطِ اللَّهُ عَلَیْکَ
بِذَلِکَ اءَکْنَافَ رَحْمَتِهِ ، وَ یُوجِبْ لَکَ ثَوَابَ طَاعَتِهِ ، وَ اءَعْطِ مَا اءَعْطَیْتَ هَنِیئا ، وَامْنَعْ فِی إِجْمَالٍ وَ إِعْذَارٍ . ثُمَّ اءُمُورٌ مِنْ اءُمُورِکَ لَا
بُدَّ لَکَ مِنْ مُبَاشَرَتِهَا : مِنْهَا إِجَابَۀُ عُمَّالِکَ بِمَا یَعْیَی عَنْهُ کُتَّابُکَ؛ وَ مِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ عِنْدَ وُرُودِهَا عَلَیْکَ بِمَا تَحْرَجُ بِهِ صُدُورُ
اءَعْوَانِکَ؛ وَ اءَمْضِ لِکُ لِّ یَوْمٍ عَمَلَهُ ، فَإِنَّ لِکُ لِّ یَوْمٍ مَا فِیهِ . وَاجْعَلْ لِنَفْسِکَ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اللَّهِ اءَفْضَلَ تِلْکَ الْمَوَاقِیتِ ، وَ اءَجْزَلَ
تِلْکَ الْاءَقْسَامِ وَ إِنْ کَانَتْ کُلُّهَا لِلَّهِ إِذَا صَلُحَتْ فِیهَا النِّیَّۀُ ، وَ سَلِمَتْ مِنْهَا الرَّعِیَّۀُ . وَ لْیَکُنْ فِی خَاصَّۀِ مَا تُخْلِصُ لِلّهِ بِهِ دِینَکَ إِقَامَۀُ فَرَائِضِهِ
الَّتِی هِیَ لَهُ خَاصَّۀً ، فَاءَعْطِ اللَّهَ مِنْ بَدَنِکَ فِی لَیْلِکَ وَ نَهَارِکَ ، وَ وَوَفِّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَی اللَّهِ مِنْ ذَلِکَ کَامِلًا غَیْرَ مَثْلُومٍ وَ لَا مَنْقُوصٍ ،
بَالِغا مِنْ بَدَنِکَ مَا بَلَغَ . وَ إِذَا قُمْتَ فِی صَ لَاتِکَ لِلنَّاسِ فَلاَ تَکُونَنَّ مُنَفِّرا وَ لَا مُ َ ض یِّعا ، فَإِنَّ فِی النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّۀُ وَ لَهُ الْحَاجَ ۀُ ، وَ قَدْ
سَ اءَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص حِینَ وَجَّهَنِی إِلَی الْیَمَنِ کَیْفَ اءُصَ لِّی بِهِمْ ؟ فَقَالَ : (صَلِّ بِهِمْ کَ َ ص لَاهِ اءَضْ عَفِهِمْ ، وَ کُنْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیما) . وَ
صفحه ۶۳ از ۹۱
اءَمَّا بَعْدُ فَلاَ تُطَوِّلَنَّ احْتِجَابَکَ عَنْ رَعِیَّتِکَ ، فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلَاهِ عَنِ الرَّعِیَّۀِ شُعْبَۀٌ مِنَ الضِّیقِ ، وَ قِلَّۀُ عِلْمٍ بِالْاءُمُورِ ، وَالاِحْتِجَابُ مِنْهُمْ
یَقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَااحْتَجَبُوا دُونَهُ فَیَصْ غُرُ عِنْدَهُمُ الْکَبِیرُ ، وَ یَعْظُمُ الصَّغِیرُ ، وَ یَقْبُحُ الْحَسَنُ ، وَ یَحْسُنُ الْقَبِیحُ ، وَ یُشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ؛ وَ
إِنَّمَا الْوَالِی بَشَرٌ لَا یَعْرِفُ مَا تَوَارَی عَنْهُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الْاءُمُورِ ، وَ لَیْسَتْ عَلَی الْحَقِّ سِمَاتٌ تُعْرَفُ بِهَا ضُرُوبُ الصِّدْقِ مِنَ الْکَذِبِ؛ وَ إِنَّمَا
اءَنْتَ اءَحَ دُ رَجُلَیْنِ : إِمَّا امْرُؤٌ سَخَتْ نَفْسُکَ بِالْبَذْلِ فِی الْحَقِّ فَفِیمَ احْتِجَابُکَ مِنْ وَاجِبِ حَقِّ تُعْطِیهِ ، اءَوْ فِعْلٍ کَرِیمٍ تُسْدِیهِ ؟ اءَوْ مُبْتَلًی
بِالْمَنْعِ فَمَا اءَسْرَعَ کَفَّ النَّاسِ عَنْ مَسْاءَلَتِکَ إِذَا اءَیِسُوا مِنْ بَذْلِکَ ، مَعَ اءَنَّ اءَکْثَرَ حَاجَاتِ النَّاسِ إِلَیْکَ مِمَّا لَا مَؤُونَۀَ فِیهِ عَلَیْکَ ، مِنْ
شَکَاهِ مَظْلِمَ ۀٍ اءَوْ طَلَبِ إِنْصَافٍ فِی مُعَامَلَۀٍ . ثُمَّ إِنَّ لِلْوَالِی خَاصَّۀً وَ بِطَانَۀً فِیهِمُ اسْتِئْثَارٌ وَ تَطَاوُلٌ ، وَ قِلَّۀُ إِنْصَافٍ فِی مُعَامَلَۀٍ ، فَاحْسِمْ مَادَّهَ
اءُولَئِکَ بِقَطْعِ اءَسْبَابِ تِلْکَ الْاءَحْوَالِ ، وَ لَا تُقْطِعَنَّ لِاءَحَ دٍ مِنْ حَاشِیَتِکَ وَ حَامَّتِکَ قَطِیعَۀً ، وَ لَا یَطْمَعَنَّ مِنْکَ فِی اعْتِقَادِ عُقْدَهٍ تَضُ رُّ
بِمَنْ یَلِیهَا مِنَ النَّاسِ فِی شِرْبٍ اءَوْ عَمَلٍ مُشْتَرَکٍ یَحْمِلُونَ مَؤُونَتَهُ عَلَی غَیْرِهِمْ ، فَیَکُونَ مَهْنَأُ ذَلِکَ لَهُمْ دُونَکَ ، وَ عَیْبُهُ عَلَیْکَ فِی الدُّنْیَا
وَالْآخِرَهِ ، وَ اءَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِیبِ وَالْبَعِیدِ ، وَ کُنْ فِی ذَلِکَ صَابِرا مُحْتَسِبا ، وَاقِعا ذَلِکَ مِنْ قَرَابَتِکَ وَ خَاصَّتِکَ حَیْثُ وَقَعَ ،
وَابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَ ا یَثْقُلُ عَلَیْکَ مِنْهُ ، فَإِنَّ مَغَبَّۀَ ذَلِکَ مَحْمُودَهٌ؛ وَ إِنْ ظَنَّتِ الرَّعِیَّۀُ بِکَ حَیْفا فَاءَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِکَ ، وَاعْدِلْ عَنْکَ إِیَّاکَ
وَالدِّمَاءَ وَ سَ فْکَهَا بِغَیْرِ حِلِّهَا ، فَإِنَّهُ لَیْسَ شَیْءٌ اءَدْعَی لِنِقْمَۀٍ وَ لَا اءَعْظَمَ لِتَبِعَۀٍ وَ لَا اءَحْرَی بِزَوَالِ نِعْمَۀٍ وَانْقِطَاعِ مُدَّهٍ مِنْ سَفْکِ الدِّمَاءِ بِغَیْرِ
حَقِّهَا ، وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ مُبْتَدِئٌ بِالْحُکْمِ بَیْنَ الْعِبَادِ فِیمَا تَسَافَکُوا مِنَ الدِّمَاءِ یَوْمَ الْقِیَامَۀِ ، فَلَا تُقَوِّیَنَّ سُلْطَانَکَ بِسَ فْکِ دَمٍ حَرَامٍ ، فَإِنَّ ذَلِکَ
مِمَّا یُضْ عِفُهُ ، وَ یُوهِنُهُ بَلْ یُزِیلُهُ وَ یَنْقُلُهُ . وَ لَا عُذْرَ لَکَ عِنْدَ اللَّهِ وَ لَا عِنْدِی فِی قَتْلِ الْعَمْدِ ، لِاءَنَّ فِیهِ قَوَدَ الْبَدَنِ ، وَ إِنِ ابْتُلِیتَ بِخَطَإٍ وَ
اءَفْرَطَ عَلَیْکَ سَوْطُکَ اءَوْ سَیْفُکَ اءَوْ یَدُکَ بِالْعُقُوبَۀِ ، فَإِنَّ فِی الْوَکْزَهِ فَمَا فَوْقَهَا مَقْتَلَۀً ، فَلَا تَطْمَحَنَّ بِکَ نَخْوَهُ سُلْطَانِکَ عَنْ اءَنْ تُؤَدِّیَ
إِلَی اءَوْلِیَاءِ الْمَقْتُولِ حَقَّهُمْ . وَ إِیَّاکَ وَالْإِعْجَ ابَ بِنَفْسِکَ ، وَالثِّقَۀَ بِمَ ا یُعْجِبُکَ مِنْهَا ، وَ حُبَّ الْإِطْرَاءِ ، فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ اءَوْثَقِ فُرَصِ
الشَّیْطَ انِ فِی نَفْسِهِ لِیَمْحَقَ مَا یَکُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنْ ، وَ إِیَّاکَ وَالْمَنَّ عَلَی رَعِیَّتِکَ بِإِحْسَانِکَ ، اءَوِ التَّزَیُّدَ فِیمَا کَانَ مِنْ فِعْلِکَ ، اءَوْ
اءَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعِدَکَ بِخُلْفِکَ ، فَإِنَّ الْمَنَّ یُبْطِلُ الْإِحْسَانَ ، وَالتَّزَیُّدَ یَذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ ، وَالْخُلْفَ یُوجِبُ الْمَقْتَ عِنْدَ اللَّهِ وَالنَّاسِ ،
قَالَ اللَّهُ تَعَالَی : کَبُرَ مَقْتا عِنْدَ اللّ هِ اءَنْ تَقُولُوا م ا لا تَفْعَلُونَ . وَ إِیَّاکَ وَالْعَجَلَۀَ بِالْاءُمُورِ قَبْلَ اءَوَانِهَا ، اءَوِ التَّسَ قُّطَ التَّساقُطَ فِیهَا عِنْدَ
إِمْکَانِهَا ، اءَوِ اللَّجَاجَ ۀَ فِیهَا إِذَا تَنَکَّرَتْ ، اءَوِ الْوَهْنَ عَنْهَا إِذَا اسْتَوْضَ حَتْ ، فَضَعْ کُلَّ اءَمْرٍ مَوْضِ عَهُ ، وَ اءَوْقِعْ کُلَّ عَمَلٍ مَوْقِعَهُ . وَ إِیَّاکَ
وَالاِسْتِئْثَارَ بِمَ ا النَّاسُ فِیهِ اءُسْوَهٌ ، وَالتَّغَابِیَ عَمَّا تُعْنَی بِهِ مِمَّا قَدْ وَضَ حَ لِلْعُیُونِ ، فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْکَ لِغَیْرِکَ وَ عَمَّا قَلِیلٍ تَنْکَشِفُ عَنْکَ
اءَغْطِیَۀُ الْاءُمُورِ وَ یُنْتَصَفُ مِنْکَ لِلْمَظْلُومِ . امْلِکْ حَمِیَّۀَ اءَنْفِکَ وَ سَوْرَهَ حَدِّکَ وَ سَطْوَهَ یَدِکَ وَ غَرْبَ لِسَانِکَ وَ احْتَرِسْ مِنْ کُلِّ ذَلِکَ
بِکَفِّ الْبَادِرَهِ وَ تَأْخِیرِ السَّطْوَهِ حَتَّی یَسْکُنَ غَ َ ض بُکَ فَتَمْلِکَ الاِخْتِیَارَ وَ لَنْ تَحْکُمَ ذَلِکَ مِنْ نَفْسِکَ حَتَّی تُکْثِرَ هُمُومَکَ بِذِکْرِ الْمَعَادِ
إِلَی رَبِّکَ . وَ الْوَاجِبُ عَلَیْکَ ، اءَنْ تَتَذَکَّرَ مَا مَ َ ض ی لِمَنْ تَقَدَّمَکَ مِنْ حُکُومَۀٍ عَادِلَۀٍ ، اءَوْ سُنَّۀٍ فَاضِلَۀٍ ، اءَوْ اءَثَرٍ عَنْ نَبِیِّنَا ص اءَوْ فَرِیضَۀٍ
فِی کِتَابِ اللَّهِ ، فَتَقْتَدِیَ بِمَا شَاهَدْتَ مِمَّا عَمِلْنَا بِهِ فِیهَا وَ تَجْتَهِدَ لِنَفْسِکَ فِی اتِّبَاعِ مَا عَهِدْتُ إِلَیْکَ فِی عَهْدِی هَذَا وَ اسْتَوْثَقْتُ بِهِ مِنَ
الْحُجَّۀِ لِنَفْسِی عَلَیْکَ لِکَیْلاَ تَکُونَ لَکَ عِلَّۀٌ عِنْدَ تَسَرُّعِ نَفْسِکَ إِلَی هَوَاهَا ، فَلَنْ یَعْصِمْ مِنَ السُّوءِ وَ لا یُوَفَّقُ لِلْخَیْرِ اِلاّ اللّهُ تَعالی . وَ قَدْ
کانَ فِیما عَهِدَِالَیَّ رَسُولُ اللّهِ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی وَصایاهُ تَخْضِیضٌ عَلَی الصَّلاهِ وَ الزَّکاهِ وَ ما مَلَکَتْهُ اءَیْمانُکُمْ ، فَبِذلِکَ اءَخْتِمُ لَکَ
بِما عَهِدْتُ ، وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ اِلاّ بِاللّهِ الْعَلِیِّ الْعَظیمِ . وَ مِنْ هذَا الْعَهْدِ وَ هُوَ آخِرُهُ : وَ اءَنَا اءَسْاءَلُ اللَّهَ بِسَ عَۀِ رَحْمَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدْرَتِهِ عَلَی
إِعْطَاءِ کُلِّ رَغْبَۀٍ اءَنْ یُوَفِّقَنِی وَ إِیَّاکَ لِمَا فِیهِ رِضَاهُ مِنَ الْإِقَامَۀِ عَلَی الْعُذْرِ الْوَاضِ حِ إِلَیْهِ وَ إِلَی خَلْقِهِ ، مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِی الْعِبَادِ وَ جَمِیلِ
الْاءَثَرِ فِی الْبِلَادِ وَ تَمَامِ النِّعْمَۀِ وَ تَضْ عِیفِ الْکَرَامَۀِ وَ اءَنْ یَخْتِمَ لِی وَ لَکَ بِالسَّعَادَهِ وَ الشَّهَادَهِ إِنّ ا إِلَیْهِ راغِبوُنَ ، وَ السَّلَامُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ
صَلَّی اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ وَ سَلَّمَ تَسْلِیما کَثِیرا وَ السَّلَامُ .
قسمت دوم
باید برگزیده ترین سران سپاه تو ، در نزد تو ، کسی باشد که در بخشش به افراد سپاه قصور نورزد و به آنان یاری رساند و از مال
خویش چندان بهره مندشان سازد که هزینه خود و خانواده شان را ، که بر جای نهاده اند ، کفایت کند ، تا یکدل و یک راءی روی
به جهاد دشمن آورند ، زیرا مهربانی تو به آنها دلهایشان را به تو مهربان سازد . و باید که بهترین مایه شادمانی والیان برپای داشتن
عدالت در بلاد باشد و پدید آمدن دوستی در میان افراد رعیت . و این دوستی پدید نیاید ، مگر به سلامت دلهاشان . و
نیکخواهیشان درست نبود ، مگر آنگاه که برای کارهای خود بر گرد والیان خود باشند و بار دولت ایشان را بر دوش خویش
سنگین نشمارند و از دیر کشیدن فرمانرواییشان ملول نشوند . پس امیدهایشان را نیک برآور و پیوسته به نیکیشان بستای و رنجهایی
را که تحمل کرده اند ، همواره بر زبان آر ، زیرا یاد کردن از کارهای نیکشان ، دلیران را برمی انگیزد و از کارماندگان را به کار
ترغیب می کند . ان شاء الله . و همواره در نظر دار که هر یک در چه کاری تحمل رنجی کرده اند ، تا رنجی را که یکی تحمل
کرده به حساب دیگری نگذاری و کمتر از رنج و محنتی که تحمل کرده ، پاداشش مده . شرف و بزرگی کسی تو را واندارد که
رنج اندکش را بزرگ شمری و فرودستی کسی تو را واندارد که رنج بزرگش را خرد به حساب آوری . چون کاری بر تو دشوار
گردد و شبهه آمیز شود در آن کار به خدا و رسولش رجوع کن . زیرا خدای تعالی به قومی که دوستدار هدایتشان بود ، گفته است
صفحه ۶۷ از ۹۱
(ای کسانی که ایمان آورده اید از خدا اطاعت کنید و از رسول و الوالامر خویش فرمان برید و چون در امری اختلاف کردید اگر
به خدا و روز قیامت ایمان دارید به خدا و پیامبر رجوع کنید . )( ۴۱ ) رجوع به خدا ، گرفتن محکمات کتاب اوست و رجوع به
رسول ، گرفتن سنت جامع اوست ، سنتی که مسلمانان را گرد می آورد و پراکنده نمی سازد . و برای داوری در میان مردم ، یکی
از افراد رعیت را بگزین که در نزد تو برتر از دیگران بود . از آن کسان ، که کارها بر او دشوار نمی آید و از عهده کار قضا برمی
آید . مردی که مدعیان با ستیزه و لجاج ، راءی خود را بر او تحمیل نتوانند کرد و اگر مرتکب خطایی شد ، بر آن اصرار نورزد و
چون حقیقت را شناخت در گرایش به آن درنگ ننماید و نفسش به آزمندی متمایل نگردد و به اندک فهم ، بی آنکه به عمق
حقیقت رسد ، بسنده نکند . قاضی تو باید ، از هر کس دیگر موارد شبهه را بهتر بشناسد و بیش از همه به دلیل متکی باشد و از
مراجعه صاحبان دعوا کمتر از دیگران ملول شود و در کشف حقیقت ، شکیباتر از همه باشد و چون حکم آشکار شد ، قاطع راءی
دهد . چرب زبانی و ستایش به خودپسندیش نکشاند . از تشویق و ترغیب دیگران به یکی از دو طرف دعوا متمایل نشود . چنین
کسان اندک به دست آیند ، پس داوری مردی چون او را نیکو تعهد کن و نیکو نگهدار . و در بذل مال به او ، گشاده دستی به
خرج ده تا گرفتاریش برطرف شود و نیازش به مردم نیفتد . و او را در نزد خود چنان منزلتی ده که نزدیکانت درباره او طمع نکنند
و در نزد تو از آسیب دیگران در امان ماند . در این کار ، نیکو نظر کن که این دین در دست بدکاران اسیر است . از روی هوا و
هوس در آن عمل می کنند و آن را وسیله طلب دنیا قرار داده اند . در کار کارگزارانت بنگر و پس از آزمایش به کارشان برگمار ،
نه به سبب دوستی با آنها . و بی مشورت دیگران به کارشان مگمار ، زیرا به راءی خود کار کردن و از دیگران مشورت نخواستن ،
گونه ای از ستم و خیانت است . کارگزاران شایسته را در میان گروهی بجوی که اهل تجربت و حیا هستند و از خاندانهای صالح ،
آنها که در اسلام سابقه ای دیرین دارند . اینان به اخلاق شایسته ترند و آبرویشان محفوظتر است و از طمعکاری بیشتر رویگردان
اند و در عواقب کارها بیشتر می نگرند . در ارزاقشان بیفزای ، زیرا فراوانی ارزاق ، آنان را بر اصلاح خود نیرو دهد و از دست
اندازی به مالی که در تصرف دارند ، باز می دارد . و نیز برای آنها حجت است ، اگر فرمانت را مخالفت کنند یا در امانتت خللی
پدید آورند . پس در کارهایشان تفقد کن و کاوش نمای و جاسوسانی از مردم راستگوی و وفادار به خود بر آنان بگمار . زیرا
مراقبت نهانی تو در کارهایشان آنان را به رعایت امانت و مدارا در حق رعیت وامی دارد . و بنگر تا یاران کارگزارانت تو را به
خیانت نیالایند . هر گاه یکی از ایشان دست به خیانت گشود و اخبار جاسوسان در نزد تو به خیانت او گرد آمد و همه بدان گواهی
دادند ، همین خبرها تو را بس بود . باید به سبب خیانتی که کرده تنش را به تنبیه بیازاری و از کاری که کرده است ، بازخواست
نمایی . سپس ، خوار و ذلیلش سازی و مهر خیانت بر او زنی و ننک تهمت را بر گردنش آویزی . در کار خراج نیکو نظر کن ، به
گونه ای که به صلاح خراجگزاران باشد . زیرا صلاح کار خراج و خراجگزاران ، صلاح کار دیگران است و دیگران حالشان نیکو
نشود ، مگر به نیکوشدن حال خراجگزاران ، زیرا همه مردم روزیخوار خراج و خراجگزاران اند . ولی باید بیش از تحصیل خراج در
اندیشه زمین باشی ، زیرا خراج حاصل نشود ، مگر به آبادانی زمین و هر که خراج طلبد و زمین را آباد نسازد ، شهرها و مردم را
هلاک کرده است و کارش استقامت نیابد ، مگر اندکی . هرگاه از سنگینی خراج یا آفت محصول یا بریدن آب یا نیامدن باران یا
دگرگون شدن زمین ، چون در آب فرو رفتن آن یا بی آبی ، شکایت نزد تو آوردند ، از هزینه و رنجشان بکاه ، آنقدر که امید می
داری که کارشان را سامان دهد . و کاستن از خراج بر تو گران نیاید ، زیرا اندوخته ای شود برای آبادانی بلاد تو و زیور حکومت
تو باشد ، که ستایش آنها را به خود جلب کرده ای و سبب شادمانی دل تو گردد ، که عدالت را در میانشان گسترده ای و به افزودن
ارزاقشان و به آنچه در نزد ایشان اندوخته ای از آسایش خاطرشان و اعتمادشان به دادگری خود و مدارا در حق ایشان ، برای خود
تکیه گاهی استوار ساخته ای . چه بسا کارها پیش آید که اگر رفع مشکل را بر عهده آنها گذاری ، به خوشدلی به انجامش رسانند
. زیرا چون بلاد آباد گردد ، هر چه بر عهده مردمش نهی ، انجام دهند که ویرانی زمین را تنگدستی مردم آن سبب شود و مردم
صفحه ۶۸ از ۹۱
زمانی تنگدست گردند که همت والیان ، همه گرد آوردن مال بود و به ماندن خود بر سر کار اطمینان نداشته باشند و از آنچه مایه
عبرت است ، سود برنگیرند . سپس ، به دبیرانت نظر کن و بهترین آنان را بر کارهای خود بگمار و نامه هایی را که در آن تدبیرها
و اسرار حکومتت آمده است ، از جمع دبیران ، به کسی اختصاص ده که به اخلاق از دیگران شایسته تر باشد . از آن گروه که
اکرام تو سرمستش نسازد یا چنان دلیرش نکند که در مخالفت با تو ، بر سر جمع سخن گوید و غفلتش سبب نشود که نامه های
عاملانت را به تو نرساند یا در نوشتن پاسخ درست تو به آنها درنگ روا دارد ، یا در آنچه برای تو می ستاند یا از سوی تو می دهد
، سهل انگاری کند ، یا پیمانی را که به سود تو بسته ، سست گرداند و از فسخ پیمانی که به زیان توست ، ناتوان باشد . دبیر باید به
پایگاه و مقام خویش در کارها آگاه باشد زیرا کسی که مقدار خویش را نداند ، به طریق اولی ، مقدار دیگران را نتواند شناخت .
مباد که در گزینش آنها بر فراست و اعتماد و حسن ظن خود تکیه کنی . زیرا مردان با ظاهر آرایی و نیکو خدمتی ، خویشتن را در
چشم والیان عزیز گردانند . ولی ، در پس این ظاهر آراسته و خدمت نیکو ، نه نشانی از نیکخواهی است و نه امانت . دبیرانت را به
کارهایی که برای حکام پیش از تو بر عهده داشته اند ، بیازمای و از آن میان ، بهترین آنها را که در میان مردم اثری نیکوتر نهاده
اند و به امانت چهره ای شناخته اند ، اختیار کن . که اگر چنین کنی این کار دلیل نیکخواهی تو برای خداوند است و هم به آن
کس که کار خود را بر عهده تو نهاده . بر سر هر کاری از کارهای خود از میان ایشان ، رئیسی برگمار . کسی که بزرگی کار
مقهورش نسازد و بسیاری آنها سبب پراکندگی خاطرش نشود . اگر در دبیران تو عیبی یافته شود و تو از آن غفلت کرده باشی ، تو
را به آن بازخواست کنند . اینک سفارش مرا در حق بازرگانان و پیشه وران بپذیر و درباره آنها به کارگزارانت نیکو سفارش کن .
خواه آنها که بر یک جای مقیم اند و خواه آنها که با سرمایه خویش این سو و آن سو سفر کنند و با دسترنج خود زندگی نمایند .
زیرا این گروه ، خود مایه های منافع اند و اسباب رفاه و آسودگی و به دست آورندگان آن از راههای دشوار و دور و خشکی و
دریا و دشتها و کوهساران و جایهایی که مردم در آن جایها گرد نیایند و جرئت رفتن به آن جایها ننمایند . اینان مردمی مسالمت
جوی اند که نه از فتنه گریهایشان بیمی است و نه از شر و فسادشان وحشتی . در کارشان نظر کن ، خواه در حضرت تو باشند یا در
شهرهای تو . با اینهمه بدان که بسیاری از ایشان را روشی ناشایسته است و حریص اند و بخیل . احتکار می کنند و به میل خود برای
کالای خود بها می گذارند ، با این کار به مردم زیان می رسانند و برای والیان هم مایه ننگ و عیب هستند . پس از احتکار منع کن
که رسول الله (صلی الله علیه و آله ) از آن منع کرده است و باید خرید و فروش به آسانی صورت گیرد و بر موازین عدل ، به گونه
ای که در بها ، نه فروشنده زیان بیند و نه بر خریدار اجحاف شود . پس از آنکه احتکار را ممنوع داشتی ، اگر کسی باز هم دست به
احتکار کالا زد ، کیفرش ده و عقوبتش کن تا سبب عبرت دیگران گردد ولی کار به اسراف نکشد . خدا را ، خدا را ، در باب طبقه
فرودین کسانی که بیچارگان اند از مساکین و نیازمندان و بینوایان و زمینگیران . در این طبقه ، مردمی هستند سائل و مردمی هستند
، که در عین نیاز روی سؤ ال ندارند . خداوند حقی برای ایشان مقرر داشته و از تو خواسته است که آن را رعایت کنی ، پس ، در
نگهداشت آن بکوش . برای اینان در بیت المال خود حقی مقرر دار و نیز بخشی از غلات اراضی خالصه اسلام را ، در هر شهری ،
به آنان اختصاص ده . زیرا برای دورترینشان همان حقی است که نزدیکترینشان از آن برخوردارند . و از تو خواسته اند که حق همه
را ، اعم از دور و نزدیک ، نیکو رعایت کنی . سرمستی و غرور ، تو را از ایشان غافل نسازد ، زیرا این بهانه که کارهای خرد را به
سبب پرداختن به کارهای مهم و بزرگ از دست هشتن ، هرگز پذیرفته نخواهد شد . پس همت خود را از پرداختن به نیازهایشان
دریغ مدار و به تکبر بر آنان چهره دژم منمای و کارهای کسانی را که به تو دست نتوانند یافت ، خود ، تفقد و بازجست نمای .
اینان مردمی هستند که در نظر دیگران بیمقدارند و مورد تحقیر رجال حکومت . کسانی از امینان خود را که خدای ترس و فروتن
باشند ، برای نگریستن در کارهایشان برگمار تا نیازهایشان را به تو گزارش کنند . با مردم چنان باش ، که در روز حساب که خدا
را دیدار می کنی ، عذرت پذیرفته آید که گروه ناتوانان و بینوایان به عدالت تو نیازمندتر از دیگران اند و چنان باش که برای یک
صفحه ۶۹ از ۹۱
یک آنان در پیشگاه خداوندی ، در ادای حق ایشان ، عذری توانی داشت . تیماردار یتیمان باش و غمخوار پیران از کار افتاده که
بیچاره اند و دست سؤ ال پیش کس دراز نکنند و این کار بر والیان دشوار و گران است و هرگونه حقی دشوار و گران آید . و گاه
باشد که خداوند این دشواریها را برای کسانی که خواستار عاقبت نیک هستند ، آسان می سازد . آنان خود را به شکیبایی وامی
دارند و به وعده راست خداوند ، درباره خود اطمینان دارند .
قسمت سوم
برای کسانی که به تو نیاز دارند ، زمانی معین کن که در آن فارغ از هر کاری به آنان پردازی . برای دیدار با ایشان به مجلس عام
بنشین ، مجلسی که همگان در آن حاضر توانند شد و ، برای خدایی که آفریدگار توست ، در برابرشان فروتنی نمایی و بفرمای تا
سپاهیان و یاران و نگهبانان و پاسپانان به یک سو شوند ، تا سخنگویشان بی هراس و بی لکنت زبان سخن خویش بگوید . که من از
رسول الله (صلی الله علیه و آله ) بارها شنیدم که می گفت پاک و آراسته نیست امتی که در آن امت ، زیردست نتواند بدون لکنت
زبان حق خود را از قوی دست بستاند . پس تحمل نمای ، درشتگویی یا عجز آنها را در سخن گفتن . و تنگ حوصلگی و
خودپسندی را از خود دور ساز تا خداوند درهای رحمتش را به روی تو بگشاید و ثواب طاعتش را به تو عنایت فرماید . اگر چیزی
می بخشی ، چنان بخش که گویی تو را گوارا افتاده است و اگر منع می کنی ، باید که منع تو با مهربانی و پوزشخواهی همراه بود .
سپس کارهایی است که باید خود به انجام دادنشان پردازی . از آن جمله ، پاسخ دادن است به کارگزاران در جایی که دبیرانت
درمانده شوند . دیگر برآوردن نیازهای مردم است در روزی که بر تو عرضه می شوند ، ولی دستیارانت در ادای آنها درنگ و
گرانی می کنند . کار هر روز را در همان روز به انجام رسان ، زیرا هر روز را کاری است خاص خود . بهترین وقتها و بیشترین
ساعات عمرت را برای آنچه میان تو و خداست ، قرار ده اگر چه در همه وقتها ، کار تو برای خداست ، هرگاه نیتت صادق باشد و
رعیت را در آن آسایش رسد . باید در اقامه فرایضی ، که خاص خداوند است ، نیت خویش خالص گردانی و در اوقاتی باشد که
بدان اختصاص دارد . پس در بخشی از شبانه روز ، تن خود را در طاعت خدای بگمار و اعمالی را که سبب نزدیکی تو به خدای
می شود به انجام رسان و بکوش تا اعمالت بی هیچ عیب و نقصی گزارده آید ، هر چند ، سبب فرسودن جسم تو گردد . چون با
مردم نماز می گزاری ، چنان مکن که آنان را رنجیده سازی یا نمازت را ضایع گردانی ، زیرا برخی از نمازگزاران بیمارند و برخی
نیازمند . از رسول الله (صلی الله علیه و آله ) هنگامی که مرا به یمن می فرستاد ، پرسیدم که چگونه با مردم نمازگزارم ؟ فرمود : به
قدر توان ناتوانترین آنها و بر مؤ منان مهربان باش . به هر حال ، روی پوشیدنت از مردم به دراز نکشد ، زیرا روی پوشیدن والیان از
رعیت خود ، گونه ای نامهربانی است به آنها و سبب می شود که از امور ملک آگاهی اندکی داشته باشند . اگر والی از مردم رخ
بپوشد ، چگونه تواند از شوربختیها و رنجهای آنان آگاه شود . آن وقت ، بسا بزرگا ، که در نظر مردم خرد آید و بسا خردا ، که
بزرگ جلوه کند و زیبا ، زشت و زشت ، زیبا نماید و حق و باطل به هم بیامیزند . زیرا والی انسان است و نمی تواند به کارهای
مردم که از نظر او پنهان مانده ، آگاه گردد . و حق را هم نشانه هایی نیست که به آنها انواع راست از دروغ شناخته شود . و تو یکی
از این دو تن هستی یا مردی هستی در اجرای حق گشاده دست و سخاوتمند ، پس چرا باید روی پنهان داری و از ادای حق واجبی
که بر عهده توست دریغ فرمایی و در کار نیکی ، که باید به انجام رسانی ، درنگ روا داری . یا مردی هستی که هیچ خواهشی را و
نیازی را برنمی آوری ، در این حال ، مردم ، دیگر از تو چیزی نخواهند و از یاری تو نومید شوند ، با اینکه نیازمندیهای مردم برای
تو رنجی پدید نیاورد ، زیرا آنچه از تو می خواهند یا شکایت از ستمی است یا درخواست عدالت در معاملتی . و بدان ، که والی را
خویشاوندان و نزدیکان است و در ایشان خوی برتری جویی و گردنکشی است و در معاملت با مردم رعایت انصاف نکنند . ریشه
ایشان را با قطع موجبات آن صفات قطع کن . به هیچیک از اطرافیان و خویشاوندانت زمینی را به اقطاع مده ، مبادا به سبب نزدیکی
صفحه ۷۰ از ۹۱
به تو ، پیمانی بندند که صاحبان زمینهای مجاورشان را در سهمی که از آب دارند یا کاری که باید به اشتراک انجام دهند ، زیان
برسانند و بخواهند بار زحمت خود بر دوش آنان نهند . پس لذت و گوارایی ، نصیب ایشان شود و ننگ آن در دنیا و آخرت بهره
تو گردد . اجرای حق را درباره هر که باشد ، چه خویشاوند و چه بیگانه ، لازم بدار و در این کار شکیبایی به خرج ده که خداوند
پاداش شکیبایی تو را خواهد داد . هر چند ، در اجرای عدالت ، خویشاوندان و نزدیکان تو را زیان رسد . پس چشم به عاقبت دار ،
هر چند ، تحمل آن بر تو سنگین آید که عاقبتی نیک و پسندیده است . اگر رعیت بر تو به ستمگری گمان برد ، عذر خود را به
آشکارا با آنان در میانه نه و با این کار از بدگمانیشان بکاه ، که چون چنین کنی ، خود را به عدالت پروده ای و با رعیت مدارا
نموده ای . عذری که می آوری سبب می شود که تو به مقصود خود رسی و آنان نیز به حق راه یابند . اگر دشمنت تو را به صلح
فراخواند ، از آن روی برمتاب که خشنودی خدای در آن نهفته است . صلح سبب بر آسودن سپاهیانت شود و تو را از غم و رنج
برهاند و کشورت را امنیت بخشد . ولی ، پس از پیمان صلح ، از دشمن برحذر باش و نیک برحذر باش . زیرا دشمن ، چه بسا
نزدیکی کند تا تو را به غفلت فرو گیرد . پس دوراندیشی را از دست منه و حسن ظن را به یک سو نه و اگر میان خود و دشمنت
پیمان دوستی بستی و امانش دادی به عهد خویش وفا کن و امانی را که داده ای ، نیک ، رعایت نمای . در برابر پیمانی که بسته ای
و امانی که داده ای خود را سپر ساز ، زیرا هیچ یک از واجبات خداوندی که مردم با وجود اختلاف در آرا و عقاید ، در آن
همداستان و همراءی هستند ، بزرگتر از وفای به عهد و پیمان نیست . حتی مشرکان هم وفای به عهد را در میان خود لازم می
شمردند ، زیرا عواقب ناگوار غدر و پیمان شکنی را دریافته بودند . پس در آنچه بر عهده گرفته ای ، خیانت مکن و پیمانت را
مشکن و خصمت را به پیمان مفریب . زیرا تنها نادانان شقی در برابر خدای تعالی ، دلیری کنند . خداوند پیمان و زینهار خود را به
سبب رحمت و محبتی ، که بر بندگان خود دارد ، امان قرار داده و آن را چون حریمی ساخته که در سایه سار استوار آن زندگی
کنند و به جوار آن پناه آورند . پس نه خیانت را جایی برای خودنمایی است و نه فریب را و نه حیله گری را . پیمانی مبند که در
آن تاءویل را راه تواند بود و پس از بستن و استوار کردن پیمان برای بر هم زدنش به عبارتهای دو پهلو که در آنها ایهامی باشد ،
تکیه منمای . و مبادا که سختی اجر پیمانی که بر گردن گرفته ای و باید عهد خدا را در آن رعایت کنی ، تو را به شکستن و فسخ
آن وادارد ، بی آنکه در آن حقی داشته باشی . زیرا پایداری تو در برابر کار دشواری که امید به گشایش آن بسته ای و عاقبت
خوشش را چشم می داری ، از غدری که از سرانجامش بیمناک هستی بسی بهتر است . و نیز به از آن است که خداوندت
بازخواست کند و راه طلب بخشایش در دنیا و آخرت بر تو بسته شود . بپرهیز از خونها و خونریزیهای بناحق . زیرا هیچ چیز ، بیش
از خونریزی بناحق ، موجب کیفر خداوند نشود و بازخواستش را سبب نگردد و نعمتش را به زوال نکشد و رشته عمر را نبرد .
خداوند سبحان ، چون در روز حساب به داوری در میان مردم پردازد ، نخستین داوری او درباره خونهایی است که مردم از یکدیگر
ریخته اند . پس مباد که حکومت خود را با ریختن خون حرام تقویت کنی ، زیرا ریختن چنان خونی نه تنها حکومت را ناتوان و
سست سازد ، بلکه آن را از میان برمی دارد یا به دیگران می سپارد . اگر مرتکب قتل عمدی شوی ، نه در برابر خدا معذوری ، نه
در برابر من ، زیرا قتل عمد موجب قصاص می شود . اگر به خطایی دچار گشتی و کسی را کشتی یا تازیانه ات ، یا شمشیرت ، یا
دستت در عقوبت از حد درگذرانید یا به مشت زدن و یا بالاتر از آن ، به ناخواسته ، مرتکب قتلی شدی ، نباید گردنکشی و غرور
قدرت تو مانع آید که خونبهای مقتول را به خانواده اش بپردازی . از خودپسندی و از اعتماد به آنچه موجب اعجابت شده و نیز از
دلبستگی به ستایش و چرب زبانیهای دیگران ، پرهیز کن ، زیرا یکی از بهترین فرصتهای شیطان است برای تاختن تا کردارهای
نیکوی نیکوکاران را نابود سازد . زنهار از اینکه به احسان خود بر رعیت منت گذاری یا آنچه برای آنها کرده ای ، بزرگش شماری
یا وعده دهی و خلاف آن کنی . زیرا منت نهادن احسان را باطل کند و بزرگ شمردن کار ، نور حق را خاموش گرداند و خلف
وعده ، سبب برانگیختن خشم خدا و مردم شود . خدای تعالی فرماید خداوند سخت به خشم می آید که چیزی بگویید و به جای
صفحه ۷۱ از ۹۱
نیاورید . ( ۴۲ ) از شتاب کردن در کارها پیش از رسیدن زمان آنها بپرهیز و نیز ، از سستی در انجام دادن کاری که زمان آن فرا
رسیده است و از لجاج و اصرار در کاری که سررشته اش ناپیدا بود و از سستی کردن در کارها ، هنگامی که راه رسیدن به هدف
باز و روشن است ، حذر نمای . پس هر چیز را به جای خود بنه و هر کار را به هنگامش به انجام رسان . و بپرهیز از اینکه به خود
اختصاص دهی ، چیزی را که همگان را در آن حقی است یا خود را به نادانی زنی در آنچه توجه تو به آن ضروری است و همه از
آن آگاه اند . زیرا بزودی آن را از تو می ستانند و به دیگری می دهند . زودا که حجاب از برابر دیدگانت برداشته خواهد شد و
بینی که داد مظلومان را از تو می ستانند . به هنگام خشم خویشتندار باش و از شدت تندی و تیزی خود بکاه و دست به روی کس
بر مدار و سخن زشت بر زبان میاور و از اینهمه ، خود را در امان دار باز ایستادن از دشنامگویی و به تاءخیرافکندن قهر خصم ، تا
خشمت فرو نشیند و زمام اختیارت به دستت آید . و تو بر خود مسلط نشوی مگر آنگاه که بیشتر همّت یاد بازگشت به سوی
پروردگارت شود . بر تو واجب آمد که همواره به یاد داشته باشی ، آنچه که بر والیان پیش از تو رفته است ، از حکومت عادلانه ای
که داشته اند یا سنت نیکویی که نهاده اند یا چیزی از پیامبر ، (صلی الله علیه و آله ) که آورده اند یا فریضه ای که در کتاب
خداست و آن را برپای داشته اند . پس اقتدا کنی به آنچه ما بدان عمل می کرده ایم و بکوشی تا از هر چه در این عهدنامه بر عهده
تو نهاده ام و حجت خود در آن بر تو استوار کرده ام ، پیروی کنی ، تا هنگامی که نفست به هوا و هوس شتاب آرد ، بهانه ای
نداشته باشی . و جز خدای کس نیست که از بدی نگهدارد و به نیکی توفیق دهد . از وصایا و عهود رسول الله (صلی الله علیه و آله
) با من ترغیب به نماز بود و دادن زکات و مهربانی با غلامانتان . و من این عهدنامه را که برای تو نوشته ام به وصیت او پایان می
دهم و لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم . و از این عهد نامه (که پایان آن است ) : از خدای می طلبم که به رحمت واسعه خود و
قدرت عظیمش در برآوردن هر مطلوبی مرا و تو را توفیق دهد به چیزی که خشنودیش در آن است ، از داشتن عذری آشکار در
برابر او و آفریدگانش و آوازه نیک در میان بندگانش و نشانه های نیک در بلادش و کمال نعمت او و فراوانی کرمش . و اینکه
کار من و تو را به سعادت و شهادت به پایان رساند ، به آنچه در نزد اوست مشتاقیم و السلام علی رسول الله صلی الله علیه و آله
الطیبین الطاهرین .
برگرفته از کتاب نهج البلاغه ترجمه: حسین انصاریان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *